İllərlə oxumuş, minlərlə söz öyrənmiş, qrammatika kitabını başa vurmuş adam qarşısına bir əcnəbi çıxanda bir kəlmə deyə bilmir. Bu çox yayğındır və utanılası bir şey deyil — amma səbəbini səhv bilirik.
Problem söz azlığı deyil
İnsanlar «sözüm çatmır» deyir. Halbuki eyni adam eyni cümləni yazanda çətinlik çəkmir. Fərq iki şeydədir: yazanda düşünməyə vaxt var və heç kim baxmır. Danışıqda ikisi də yoxdur.
Danışmaq dörd bacarıq içində yeganə real vaxtda baş verənidir. Eyni anda cümləni qurur, tələffüz edir və qarşınızdakının üzünü izləyirsiniz. Buna bir də «səhv etsəm nə düşünər» narahatlığı əlavə olunanda zehin kilidlənir. Kilidləyən bilik çatışmazlığı deyil, yükdür.
Nə işə yarayır
1. Əvvəlcə tək danışın. Dinləyici olmayanda yükün yarısı gedir. Gündə on dəqiqə ucadan danışın və səsinizi yazın. Yazını dinləmək narahatedicidir, amma harada büdrədiyinizi dəqiq göstərir — iş görüləsi yer elə oradır.
2. «Ada» cümlələrinizi hazırlayın. Özünüz haqqında on cümlə: adınız, işiniz, haradan gəldiyiniz, nə öyrəndiyiniz, niyə. Düşünmədən deyə biləcək qədər təkrarlayın. Hər söhbət bu adalarla başlayır və ilk otuz saniyəni təhlükəsiz keçmək qalanını asanlaşdırır.
3. Təmir cümlələrini əzbərləyin. Donmanın ən çox rast gəlinən səbəbi bir sözün yada düşməməsidir. O anda susmaq əvəzinə hazır cümləniz olsun: «How do you say…?», «I mean…», «Let me put it another way.» Bu qəliblər sizi söhbətin içində saxlayır; sükut isə söhbəti bitirir.
4. Bildiyiniz mövzudan danışın. İşinizdən, şəhərinizdən, uşaqlığınızdan danışanda söz axtarmırsınız, çünki məzmun onsuz da var. İlk söhbətləriniz üçün tanış mövzular seçin, mücərrəd müzakirəni sonraya saxlayın.
5. Səhvi qəbul edin, düzəlişi sonraya buraxın. Danışarkən hər cümləni yoxlasanız, axıcılıq itir. Qarşınızdakı insan mesajı dinləyir, qrammatikanı yox. Düzəliş yazarkən və yazını yenidən dinləyərkən edilir, cümlənin ortasında yox.
6. İnsandan əvvəl təhlükəsiz həmsöhbətlə çalışın. Süni intellektlə söhbət və ya müəllimlə fərdi dərs sosial riski aradan qaldırır. Heç kim gülmür, istədiyiniz qədər təkrar edirsiniz. Buradan insanlarla danışmağa keçmək xeyli asandır.
İyirmi saniyə qaydası
İmtahanda da, həyatda da ən çox itirdirən qısa cavabdır. Özünüzə qayda qoyun: hər suala ən azı iyirmi saniyə cavab verin. Səbəb göstərin, nümunə verin, müqayisə edin. Bu həm danışıq əzələsini işlədir, həm də imtahanda birbaşa bal gətirir.
Ən zərərli cümlə
«Hazır olanda danışacağam.» O gün gəlmir. Danışmaq ayrıca bacarıqdır: oxumaqla, dinləməklə, söz əzbərləməklə inkişaf etmir — yalnız danışmaqla inkişaf edir. Hətta A1 səviyyəsində belə qura biləcəyiniz cümlələr var və düzgün başlanğıc nöqtəsi elə oradır.
Bu gün edə biləcəyiniz şey sadədir: bir pulsuz dərs həll edin, sonra o dərsdəki cümlələri ucadan təkrarlayın. Səviyyənizi bilmirsinizsə, əvvəlcə səviyyə testindən başlayın; 13 dil üçün pulsuzdur və nəticəni CEFR şkalasında verir.